اتریش کشوری است که به طبیعت خود افتخار می‌کند، اما اکنون با بحران پلاستیکی روبه‌روست که سلامت انسان‌ها و حیوانات را تهدید می‌کند. این نشان می‌دهد که حتی دورترین نقاط کشور هم از مشکل جهانی آلودگی پلاستیکی در امان نمانده‌اند.
۱۳ نوع پلاستیک پیدا شد
دانشمندان دانشگاه اکستر در همهٔ نمونه‌ها ذرات پلاستیک یافتند. گرین‌پیس ۱۳ نوع پلاستیک را شناسایی کرد که به منسوجات، بسته‌بندی و کاربردهای صنعتی مربوط‌اند. به گفتهٔ این سازمان، این ذرات احتمالاً از فعالیت‌های انسانی مانند اسکی و کوه‌پیمایی، و همچنین از آلودگی مناطق مسکونی نزدیک سرچشمه می‌گیرند.
برای مثال، رابر تایرهای موتر می‌تواند با باد و باران به فاصله‌های دور منتقل شود. میکروپلاستیک همچنین می‌تواند در هوا سفر کند و با باران و برف به مناطق دورافتاده برسد.
گرین‌پیس هشدار می‌دهد:
میکروپلاستیک در آب یخچال‌ها نه‌تنها محیط زیست، زندگی آبزیان و تنوع زیستی محلی را تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند منابع آب آشامیدنی اتریش را نیز آلوده کند
بحران آلودگی پلاستیکی همهٔ جهان را فراگرفته است
بخش بزرگی از کرهٔ زمین پر از پلاستیک دورریخته‌شده است که به حیوانات و سلامت انسان آسیب می‌رساند. به دلیل افزایش چشمگیر تولید اجناس پلاستیکی یک‌بارمصرف، آلودگی پلاستیکی به یکی از مهم‌ترین مسائل زیست‌محیطی تبدیل شده است.
این مشکل بیش از همه در کشورهای در حال توسعهٔ آسیا و افریقا دیده می‌شود، جایی که نظام جمع‌آوری زباله اغلب ناکارآمد است یا اصلاً وجود ندارد. اما جهان پیشرفته نیز، به‌ویژه کشورهایی با نرخ پایین بازیافت، در جمع‌آوری درست پلاستیک‌های دورریخته‌شده مشکل دارد.
زبالهٔ پلاستیکی چنان همه‌گیر شده که تلاش‌هایی برای تهیهٔ یک توافق‌نامهٔ جهانی آغاز شده است که قرار است در چارچوب سازمان ملل متحد بر سر آن مذاکره شود.
چرا پلاستیک اختراع شد؟
پلاستیک ساخته‌شده از سوخت‌های فسیلی کمی بیش از صد سال است که وجود دارد. لئو بیکلند، شیمی‌دان بلجیمی، نخستین پلاستیک کاملاً مصنوعی را در سال ۱۹۰۷ ساخت. تولید و توسعهٔ هزاران جنس پلاستیکی تازه پس از جنگ جهانی دوم شتاب گرفت و دوران مدرن را چنان دگرگون کرد که امروز زندگی بدون پلاستیک قابل تصور نیست. پلاستیک به مخترعان مادهٔ سبک و بادوامی داد که می‌توان آن را در همه‌چیز، از حمل‌ونقل تا پزشکی، به کار برد.
پلاستیک با دستگاه‌های نجات‌بخش در پزشکی انقلاب کرد، سفر فضایی را ممکن ساخت، موترها و طیاره‌ها را سبک‌تر کرد – که هم سوخت صرفه‌جویی می‌شود و هم آلودگی کم می‌شود – و با کلاه‌های ایمنی، دستگاه‌های نگهداری نوزاد و تجهیزات آب پاک جان انسان‌ها را نجات داد.
اما آسانی‌هایی که پلاستیک فراهم می‌کند به فرهنگ «یک‌بار استفاده و دور انداختن» انجامید و روی تاریک این ماده را آشکار کرد: امروز پلاستیک یک‌بارمصرف ۴۰ درصد کل تولید سالانهٔ پلاستیک را تشکیل می‌دهد. بسیاری از این اجناس، مانند خریطه‌های پلاستیکی و پوشش‌های غذا، تنها چند دقیقه تا چند ساعت استفاده می‌شوند، اما ممکن است صدها سال در طبیعت باقی بمانند.
به همین دلیل برخی کشورها استفاده از خریطه‌های پلاستیکی را محدود یا ممنوع کرده‌اند. به‌تازگی کالیفرنیا قانونی تصویب کرده که همهٔ خریطه‌های پلاستیکی را تا سال ۲۰۲۶ ممنوع می‌کند.
آلودگی پلاستیکی چگونه در جهان پخش می‌شود
بیشتر زبالهٔ پلاستیکی اقیانوس‌ها – آخرین زباله‌دان جهانی زمین – از خشکی می‌آید. زباله‌ها همچنین از راه دریاهای بزرگ به بحر می‌رسند؛ دریاهایی که مانند تسمهٔ نقاله عمل می‌کنند و در مسیر خود زبالهٔ بیشتری جمع می‌کنند.
وقتی زباله به بحر می‌رسد، بخش بزرگی از آن در آب‌های ساحلی می‌ماند. اما وقتی جریان‌ها آن را به دریای آزاد می‌برند، پلاستیک دریایی می‌تواند در سراسر جهان پخش شود.
گرداب جنوب اقیانوس آرام، که یک جریان دایره‌ای اقیانوسی است، زبالهٔ پلاستیکی را به جزیرهٔ غیرمسکونی هندرسون در مجموعه‌جزایر دورافتادهٔ پیتکرن، در میانهٔ راه چیلی و زیلاند نو، می‌برد. دانشمندان در آنجا اشیای پلاستیکی از روسیه، امریکا، اروپا، امریکای جنوبی، جاپان و چین یافته‌اند.
میکروپلاستیک چگونه بر سلامت ما اثر می‌گذارد
وقتی پلاستیک به اقیانوس می‌رسد، نور آفتاب، باد و موج‌ها آن را به ذرات کوچک، اغلب کوچک‌تر از پنج میلی‌متر، تجزیه می‌کنند. این ذرات که میکروپلاستیک نام دارند، در سراسر ستون آب پخش می‌شوند و در هر گوشهٔ جهان یافت شده‌اند؛ از قلهٔ اورست، بلندترین کوه، تا گودال ماریانا، عمیق‌ترین نقطهٔ اقیانوس.
میکروپلاستیک پیوسته به تکه‌های کوچک‌تر و کوچک‌تر تجزیه می‌شود. در همین حال، الیاف ریز پلاستیکی در نظام آب آشامیدنی شهرها پیدا شده‌اند و در هوا هم معلق‌اند. پس شگفت‌آور نیست که دانشمندان میکروپلاستیک را در بدن انسان هم یافته‌اند: این ذرات ریز در خون، شش‌ها و حتی در مدفوع وجود دارند.
پژوهشگران دانشگاه طبی وین (MedUni Wien) دریافته‌اند که میکروپلاستیک و نانوپلاستیک می‌توانند در یاخته‌های سالم شش تغییرات بدخیم ایجاد کنند، از جمله آسیب به DNA، فشار اکسیداتیو و فعال‌شدن مسیرهای پیام‌رسانی مرتبط با پیدایش سرطان.
اطفال نیز به‌شدت در معرض خطرند، زیرا از سنین پایین با مواد شیمیایی پلاستیک تماس پیدا می‌کنند و این می‌تواند به اختلالات هورمونی، کاهش ضریب هوشی، مشکلات قلبی و دیگر بیماری‌های مزمن بینجامد. پژوهش‌ها به موادی مانند فتالات‌ها، بیسفنول‌ها و PFAS اشاره می‌کنند که در بسته‌بندی غذا و اجناس روزمره وجود دارند. گرم‌کردن پلاستیک در مایکروویف نیز میکروپلاستیک و نانوذرات بیشتری آزاد می‌کند که ممکن است بلعیده شوند.
دانشمندان هشدار می‌دهند که پلاستیک بر رشد اطفال و سلامت درازمدت آنها اثر مستقیم دارد؛ از جمله چاقی، اختلال کم‌توجهی و بیش‌فعالی (ADHD)، کاهش باروری و وزن کم هنگام تولد. محدودکردن استفاده از این مواد کلید آیندهٔ سالم‌تر برای اطفال است.
پلاستیک چگونه به حیات وحش آسیب می‌زند
هر سال میلیون‌ها حیوان، از پرندگان و ماهی‌ها تا دیگر جانداران دریایی، به خاطر پلاستیک می‌میرند. می‌دانیم که پلاستیک بر نزدیک به ۲۱۰۰ گونه، از جمله گونه‌های در معرض انقراض، اثر گذاشته است و تقریباً همهٔ گونه‌های پرندگان ساحلی پلاستیک می‌خورند.
بیشتر مرگ‌ها به دلیل گیرافتادن در پلاستیک یا گرسنگی است. فُک‌ها، نهنگ‌ها، سنگ‌پشت‌ها و دیگر حیوانات در تورهای ماهیگیری رهاشده یا حلقه‌های پلاستیکی بسته‌های نوشیدنی خفه می‌شوند. میکروپلاستیک در بیش از ۱۰۰ گونهٔ آبزی، از جمله ماهی، میگو و صدف‌هایی که به سفرهٔ ما می‌رسند، یافت شده است.
در بسیاری موارد این ذرات ریز از دستگاه گوارش می‌گذرند و بدون پیامد دفع می‌شوند. اما پلاستیک می‌تواند مجرای گوارش را مسدود کند یا اندام‌ها را سوراخ کند و باعث مرگ شود. معده‌های پر از پلاستیک احساس نیاز به غذا را کم می‌کنند و این به مرگ از گرسنگی می‌انجامد.
حیوانات خشکی هم پلاستیک می‌خورند، از جمله فیل‌ها، کفتارها، گورخرها، پلنگ‌ها، شترها، مواشی و دیگر پستانداران بزرگ؛ گاهی این کار به مرگشان می‌انجامد.
پژوهش‌ها همچنین آسیب به جگر و یاخته‌ها و اختلال در دستگاه تولیدمثل را نشان داده‌اند، به همین دلیل برخی گونه‌ها مانند صدف خوراکی تخم کمتری تولید می‌کنند. پژوهش‌های تازه نشان می‌دهد که لاروهای ماهی از نخستین روزهای زندگی نانوالیاف می‌خورند و این پرسش‌های تازه‌ای دربارهٔ اثر پلاستیک بر جمعیت ماهی‌ها پیش می‌کشد.
چگونه آلودگی پلاستیکی را متوقف کنیم
وقتی پلاستیک به اقیانوس رسید، بیرون‌آوردن آن از آب دشوار – اگر نه ناممکن – است. نظام‌های مکانیکی مانند Mr. Trash Wheel، دستگاه جمع‌آوری زباله در بندر بالتیمور در ایالت مریلند، می‌توانند تکه‌های بزرگ پلاستیک مانند گیلاس‌ها و بسته‌بندی‌های غذا را از دریاها و آب‌های ساحلی به‌خوبی جمع کنند.
اما وقتی پلاستیک به میکروپلاستیک تجزیه شود و در سراسر ستون آب در اقیانوس باز پخش شود، برگرداندن آن عملاً ناممکن می‌شود.
بسیاری از دانشمندان و کارشناسان حفاظت از طبیعت می‌گویند بهترین راه کاهش آلودگی پلاستیکی این است که اصلاً نگذاریم پلاستیک به آبراه‌ها برسد. این کار از راه بهبود نظام مدیریت زباله و بازیافت، طراحی بهتر اجناس و کاهش تولید پلاستیک یک‌بارمصرف ممکن است.
الئونوره فرولیش، زیست‌شیمی‌دان دانشگاه طبی گراتس، توصیه می‌کند: «استفاده از اشیای پلاستیکی، پوشش‌های پلاستیکی، فرنیچر پلاستیکی و هر چیزی که از پلاستیک ساخته شده، کم شود.»