Shrinkflation tartışmasını başlatan olaylardan biri, Iglo şirketinin donuk somon paketini fiyatı değiştirmeden 250 gramdan 220 grama düşürmesiydi. Viyana Yüksek Eyalet Mahkemesi bunu yanıltma olarak değerlendirdi; şirkete dava masraflarını ödemesini ve “Kronen Zeitung” gazetesinde düzeltme yayımlamasını emretti. Karardan sonra Iglo, paketi sessizce yeniden 250 grama çıkardı.
Vorarlberg Ekonomi Odası ve iletişim uzmanı Martin Dechant için bu dava bir dönüm noktası. Oda Başkanı Bernhard Heinzle kararı tarihi olarak nitelendiriyor ve siyasetçilerden shrinkflation'a karşı nihayet yasal önlem almalarını istiyor. Dechant ise kararın üreticiler üzerindeki baskıyı artıran ve tüketicilerin alışverişte daha dikkatli olmasını sağlayan önemli bir sinyal olduğunu ekliyor.
60'tan fazla ürün küçüldü, fiyat aynı kaldı
Iglo tek örnek değil. Tüketici Bilgilendirme Derneği'nin (VKI) verilerine göre son yedi yılda 60'tan fazla ürün küçüldü, fiyatlar ise aynı kaldı! Örnekler herkesin bildiği ürünler: Dr. Oetker müsli 600 gramdan 450 grama, Twinings Earl Grey çayı 25 poşetten 20 poşete, hatta Dr. Oetker kırmızı meyveli tatlı 500 gramdan 400 grama düştü. Popüler Magnum dondurma bile tekli ve aile paketlerinde onar mililitre kaybetti, fiyat ise değişmedi. VKI'ye göre bu, yüzde 14'e varan bir fiyat artışı anlamına geliyor – ve tüketiciler çoğu zaman fark etmiyor bile!
Vorarlberg'de shrinkflation, müşteriler için sürekli bir öfke kaynağı. Heinzle'ye göre en çok hazır yemekler ve bulaşık deterjanı gibi drogeri ürünleri etkileniyor. Tavsiyesi: Her zaman 100 gram ya da 100 mililitre başına birim fiyatı kontrol edin. Ancak Heinzle'ye göre daha da önemlisi, tüketicilerin yanıltılmaması için ambalajın ön yüzünde açık bir uyarının zorunlu hâle getirilmesi.
Ambalajlarda ve raflarda net işaretleme şart
Avusturya'da şu anda shrinkflation'ı işaretleme zorunluluğu yok, ancak federal hükümet böyle bir düzenlemeyi değerlendiriyor. Siyasetçiler henüz düşünürken başka ülkeler bir adım öne geçti: Fransa'da miktarı azaltılan ürünler, miktar ve fiyattaki değişikliği iki ay boyunca doğrudan rafta açıkça göstermek zorunda. Dechant'a göre bu model çok iyi işliyor.
Dechant benzer bir uygulamanın Avusturya'da da getirilebileceğini düşünüyor. İşaretlemenin somut olarak nasıl görüneceği henüz belli değil; ambalaj çeşitliliği nedeniyle tek tip bir çözüm bulmak zor. Uzman, ambalajdaki açık uyarının yanı sıra süpermarket zincirleriyle iş birliği içinde raflarda da anlaşılır bir işaretleme yapılmasını öneriyor; böylece tüketiciler artık yanıltılmayacak.
Market zincirleri sorumluluğu üreticilere atıyor
Gıda perakendecilerinin mesajı açık: Sorumluluk kendilerinde değil, üreticilerde. Sutterlüty yönetim kurulu üyesi ve gıda ticareti meslek grubu başkanı Daniel Drechsel, raf etiketlerinin işe yaramadığını söylüyor. Ona göre doğrudan ambalaj üzerinde zorunlu işaretleme çok daha etkili olur: “Bu, üreticileri baştan bu tür hilelerden caydırırdı.”
Drechsel, ORF'ye yaptığı açıklamada marketlerin yalnızca hazır ürünü teslim aldığını ve küçültülmüş paketleri raflara koymakta hiçbir çıkarları olmadığını vurguluyor. Ona göre sorun, üreticilerin fiyat değişikliklerini olabildiğince az şeffaf göstermek istemesinden kaynaklanıyor. Raftaki daha küçük paketler ürünü ilk bakışta daha ucuz gösteriyor; oysa tüketici aynı parayı ödüyor – ve daha az ürün alıyor.
Shrinkflation güveni yok ediyor: Tüketiciler markalara artık inanmıyor
İletişim uzmanı Martin Dechant, pazarlama açısından shrinkflation'ın şirketler için gerçek bir tuzak olduğu uyarısında bulunuyor. Der Standard'a konuşan Dechant, “Mutlak şeffaflık, her marka inşasının yasasıdır” diyor ve bu yüzden birçok firmanın tam tersini yapmasının şaşırtıcı olduğunu ekliyor. Fiyat artışları normalde açıkça duyuruluyor, “ancak bazı ürünlerde tüketicilerin artık kabul etmek istemediği bir sınıra ulaşılıyor”.
Paket küçültme gibi kısa vadeli hamleler, tüketicilerin bir markaya karşı yıllar içinde oluşturduğu güveni yok ediyor. Müşteriler için her alışverişte fiyatları ve paket miktarlarını karşılaştırmak zorunda kalmak kabul edilemez. Dechant'ın mesajı net: “Top üreticilerde. Tüketicilerin sürekli yanıltılmaması için nihayet açık ve şeffaf olmalılar.”
Üreticilerin cebi doluyor, tüketici daha fazla ödüyor
Vorarlberg Ekonomi Odası uzun süredir shrinkflation'a karşı net kurallar talep ediyor. Başkan Bernhard Heinzle, paket küçültmenin üretimden kaynaklandığı ya da müşterilerin daha küçük paket istediği iddialarını kesinlikle reddediyor. Ona göre bunlar yalnızca bahane. Gerçekte söz konusu olan, üreticilerin kârlarını en üst düzeye çıkarması.
Enflasyon döneminde birçok ürünün Almanya'da çok daha ucuz olduğu, hatta bazen yarı fiyatına satıldığı görüldü. İsviçre'de de bazı ürünlerin fiyatları Avusturya'dakinden düşük. Heinzle'ye göre Avusturya'daki bu sert gıda zammı haklı gösterilemez.
Heinzle, bir ürünün miktarı, içeriği ya da tarifi değiştiğinde bunun hemen ve açıkça görülebilmesi gerektiğini vurguluyor:
Üstte değil, arkada değil, altta değil – önde olmalı ki tüketiciler yanıltılmasın.
En çok hangi ürünler etkileniyor?
Avustralyalı tüketici koruma örgütü Choice, shrinkflation'a uğrayan ürünlerin bir listesini yayımladı: Aralarında şekerlemeler, tahıl gevrekleri, cipsler ve temizlik ürünleri var… Üreticiler maliyetlerinin arttığından yakınıyor. Enerji fiyatları, enflasyon, savaşlar, tedarik zincirlerindeki aksaklıklar, iklim koşulları ve hammadde fiyatları üretim maliyetlerini etkiliyor. Bunun bir yere yansıması gerekiyor. Seçenekler: zam yapmak, paketi küçültmek ya da fiyatı artan içeriklerin oranını azaltmak.
Tüketici analiz şirketi NIQ'nun araştırmalarına göre çikolata ve şekerlemeler, yüksek enflasyon dönemlerinde tüketicilerin ilk vazgeçtiği ürünler arasında; bu yüzden çikolata üreticileri köşeye sıkışmış durumda. Ambalajı küçültüyor, otomasyonla üretim maliyetlerini düşürmeye çalışıyor, daha az kakao içeren ve yeni tatlarda ürünler geliştiriyorlar.
Tüketiciler tepkili: Sevdikleri şekerlemeler giderek küçülüyor, bazıları ise içerik değişikliği nedeniyle daha az lezzetli. Sosyal medyada tepki gösterseler de bunun, belki üreticilerin itibarına verdiği zarar dışında, kayda değer bir etkisi yok.
Avustralya'daki Choice'tan Bea Sherwood, “Ne yazık ki shrinkflation yasa dışı değil” diyor. Ancak bunun mutlaka değişmesi gerektiğini vurguluyor. Ona göre tüketiciler, böyle bir satın almaya bilinçli olarak onay verebilmek için neler olduğunu bilmeli.