در ادامه نگاهی داریم به مهمترین جنبههای این بحث – از دشواریهای حقوقی و سیاسی و واکنشهای جامعهٔ مسلمانان، تا پرسش سکولار بودن مکاتب اتریش و معیارهای دوگانه در مورد نمادهای دینی. در پایان پرسشی گستردهتر و تقریباً وجودی باقی میماند: آیا میتوان ادغام را بر ممنوعیتها بنا کرد – و دختری که حجاب دارد تا چه اندازه اجازه دارد «اتریشی» باشد؟
حکومت اتریش بار دیگر بحثی کهنه را باز میکند: آیا باید دختران را از رفتن با حجاب به مکتب منع کرد؟ قانون اعلامشده همهٔ شاگردان دختر زیر ۱۴ سال را هدف میگیرد و مکاتب دولتی و خصوصی را در بر میگیرد. بر اساس پیشنویسی که قرار است در خزان ارائه شود، والدین در صورت نقض ممنوعیت ممکن است تا ۱۰۰۰ یورو جریمه بپردازند و معلمان موظف خواهند بود شاگردانی را که قاعده را رعایت نمیکنند گزارش دهند.
اما این نخستین تلاش نیست. در سال ۲۰۱۹ حکومت سباستیان کورتس ممنوعیتی برای دختران تا ۱۱ سال وضع کرد. دادگاه قانون اساسی تنها یک سال بعد آن را لغو کرد، با این استدلال که بهطور گزینشی مسلمانان را تبعیض میکند و اصل برابری را زیر پا میگذارد. امروز، پنج سال بعد، حکومت دوباره تلاش میکند – با این ادعا که این بار قانون «محکمتر بنیاد گذاشته شده» و اقدامات بیشتری را در بر میگیرد.
حجاب: آزادی یا ستم؟
برای برخی، حجاب نشانهٔ آشکار ستم و کنترول پدرسالارانه بر زنان است؛ نماد سنتی که پیش از آنکه دختران به سن قانونی برسند آزادی را از آنها میگیرد. همین استدلال بیش از همه از سوی سیاستمدارانی به کار میرود که از ممنوعیتها حمایت میکنند – با این ادعا که دولت باید اطفال را از اجبار و جداسازی حفظ کند.
اما برای دیگران حجاب درست برعکس است: بیان آزادانهٔ هویت و ایمان، امکان اینکه دختر یا زن خودش تصمیم بگیرد چگونه میخواهد خود را به جهان نشان دهد. به این معنا حجاب نماد ایستادگی در برابر اجبار و همچنین حق متفاوت بودن میشود.
و اصل اختلاف همینجاست: آیا دولت حق دارد اطفال را از نمادهایی «محافظت» کند که خودشان ممکن است آنها را انتخاب خود بدانند؟ یا با این کار در واقع تصور اکثریت از معنای آزادی را تحمیل میکند – و اصلاً چه کسی حق دارد آزادی را تعریف کند؟
قرآن دربارهٔ حجاب چه میگوید؟
قرآن در هیچ جا بهصراحت از حجاب به عنوان پوشاندن اجباری موی دختران نام نمیبرد. بیشتر از همه به سورهٔ نور (۲۴:۳۱) استناد میشود که در آن به زنان مؤمن توصیه شده «چشمهای خود را فرو گیرند، پاکدامنی را حفظ کنند و روسریهای خود را بر گریبانهایشان بیندازند». تفسیرها متفاوتاند: مکاتب محافظهکار اسلامی در آن تکلیف روشنی برای پوشاندن مو و گردن میبینند، در حالی که عالمان دینی پیشرو تأکید میکنند که سخن از دعوتی گستردهتر به حیا است، نه یک لباس دقیقاً تعیینشده.
مهم است تأکید شود که قرآن زنان بالغ را مخاطب قرار میدهد، نه اطفال را. در سنت اسلامی پوشش اغلب به سن بلوغ گره خورده است؛ زمانی که شخص «از نظر دینی مکلف» میشود. از همین رو بسیاری از عالمان مسلمان هشدار میدهند که اجبار به داشتن حجاب در سن کودکی پایهای در متون مقدس ندارد، بلکه از رسوم اجتماعی و تفسیرهای فرهنگی سرچشمه میگیرد.
به عبارت دیگر، مسئلهٔ حجاب دختران خردسال یک اصل دینی نیست، بلکه یک سنت است – و به همین دلیل در خود جهان اسلام هم بحثی زنده جریان دارد که مجبور کردن اطفال به چنین کاری تا چه اندازه موجه است.
کشورهای دارای اکثریت مسلمان و ممنوعیتها
اغلب فراموش میشود که مسئلهٔ حجاب تنها برخوردی میان «غرب سکولار» و «جهان اسلام» نیست. در بسیاری از کشورهای مسلمان هم ممنوعیتها و محدودیتهایی وجود داشته یا هنوز وجود دارد. برای نمونه در ترکیه دههها قاعدهٔ سخت سکولار حاکم بود: شاگردان و محصلان دختر از داشتن حجاب در مکاتب و پوهنتونها منع بودند. تنها پس از سال ۲۰۱۰ و با لغو ممنوعیت از سوی حکومت رجب طیب اردوغان این قاعده نرمتر شد.
در تونس و برخی بخشهای شمال افریقا هم مقامات کوشیدهاند نمادهای دینی را در مکاتب محدود کنند، با این باور که نهادهای آموزشی باید بیطرف بمانند. حتی در ایران، جایی که حجاب برای زنان اجباری است، بحثهایی وجود دارد که اطفال نباید مجبور به همان قاعده شوند – هرچند واقعیت اغلب برعکس است. این نمونهها نشان میدهند که مسئلهٔ حجاب تنها در امتداد خط فرهنگ «اسلامی» و «غربی» تقسیم نمیشود، بلکه در خود جهان اسلام هم مدلهای گوناگونی وجود دارد – از ممنوعیت سخت تا اجبار کامل.
حجاب به شیوهٔ غربی
اروپا دیرزمانی است بحثهای خودش را دربارهٔ حجاب دارد. شناختهشدهترین نمونه فرانسه است، جایی که اصل سخت laïcité (سکولاریسم) یعنی در مکاتب دولتی جایی برای نمادهای دینی آشکار نیست. ممنوعیت سال ۲۰۰۴ هم حجاب و هم صلیب و کیپا را در بر میگیرد. فرانسه با این کار «قواعد یکسان برای همه» را برگزید، اما همزمان بحثهایی بیپایان را گشود که آیا این کار واقعاً به ادغام کمک میکند – یا برعکس، شکافها را عمیقتر میسازد.
به عبارت دیگر، مسئلهٔ حجاب دختران خردسال یک اصل دینی نیست، بلکه یک سنت است – و به همین دلیل در خود جهان اسلام هم بحثی زنده جریان دارد که مجبور کردن اطفال به چنین کاری تا چه اندازه موجه است.
در آلمان وضعیت پیچیدهتر است. برخی ایالتها برای معلمان ممنوعیت وضع کردهاند، در حالی که قواعد برای شاگردان بسیار نرمتر و اغلب موضوع دعواهای حقوقی است. بلجیم یک گام فراتر رفته است – بسیاری از مکاتب آنجا همهٔ نمادهای دینی را کاملاً ممنوع کردهاند که پیوسته اعتراض برمیانگیزد.
در سویس و ایتالیا مسئله اغلب در سطح محلی حل میشود و قواعد به کانتون یا منطقه بستگی دارد. جالب است که درست در سویس، کشوری که به دموکراسی همهپرسی شهرت دارد، ممنوعیت حجاب و برقع روزبهروز بیشتر به رأی گذاشته میشود – با نتایجی که شکاف عمیق جامعه را نشان میدهد.
وجه مشترک این است که در بیشتر کشورهای غربی ممنوعیتها با اصل بیطرفی مکتب توجیه میشوند. تفاوتها در این است که آیا ممنوعیت همهٔ نمادها را یکسان در بر میگیرد یا بهطور گزینشی بر حجاب تمرکز دارد – که در آن صورت این انتقاد را برمیانگیزد که سخن از تبعیض علیه مسلمانان است.
کارشناسان چه میگویند؟
نظر کارشناسان دربارهٔ حجاب عمیقاً متفاوت است – نه تنها میان سیاستمداران و جوامع دینی، بلکه در خود محیطهای علمی و آموزشی.
کارشناسان حقوقی مانند هاینتس مایر هشدار میدهند که این ممنوعیت بهسختی از آزمون دادگاه قانون اساسی خواهد گذشت: سخن از یک نماد دینی است و ممنوعیت بهطور گزینشی اسلام را هدف میگیرد، در حالی که صلیب و کیپا مجاز میمانند. به گفتهٔ آنها این نقض آشکار اصل برابری و آزادی دین است.
روانشناسان و کارشناسان تعلیم و تربیه تصویر دقیقتری ارائه میکنند. برخی معتقدند دختران در سنین پایین نمیتوانند واقعاً «آزادانه» حجاب را انتخاب کنند، بلکه زیر فشار خانواده یا همسالاناند – بنابراین مکتب باید فضای حمایت باشد. دیگران اما هشدار میدهند که برداشتن اجباری حجاب ممکن است اثری کاملاً برعکس داشته باشد: طفل ممکن است احساس بدنامی، طرد شدن و «نشانهگذاری» به عنوان بیگانه کند.
اما چیزی که کمتر پرسیده میشود این است: آیا خود دختران در این بحث صدایی دارند؟
نظریهپردازان فمینیست هم با هم اختلاف دارند. برخی حجاب را تنها نماد پدرسالاری میدانند و برخی آن را امکانی برای زن که خودش دربارهٔ بدن و دیده شدنش تصمیم بگیرد. هر دو گروه میگویند از «آزادی» دفاع میکنند – تنها بر سر معنای عملی این آزادی توافق ندارند.
اما چیزی که کمتر پرسیده میشود این است: آیا خود دختران در این بحث صدایی دارند؟
اتریش: حجاب نه، صلیب آری!
اتریش اغلب به عنوان دولتی سکولار معرفی میشود، اما نگاهی به صنفهای درسی تصویر دیگری نشان میدهد. در بسیاری از مکاتب صلیب به عنوان «نماد فرهنگی» بر دیوار آویزان است و کسی آن را زیر سؤال نمیبرد. دادگاه قانون اساسی در گذشته آن را با این استدلال توجیه کرد که سخن از «نشانهٔ سنتی» هویت اتریشی است، نه اجبار مستقیم دینی.
اما وقتی پای حجاب در میان است، منطق عوض میشود. آن وقت حجاب «نشانهٔ ستم» یا «گرایش افراطی» میشود و دولت لازم میبیند با ممنوعیت و جریمه واکنش نشان دهد. درست همینجاست که بسیاری از منتقدان معیار دوگانه میبینند: اگر مکتب باید بیطرف باشد، چرا صلیب میماند و حجاب میرود؟ اگر دین امری شخصی است، چگونه صنفهای دولتی با نمادهای دین اکثریت آراسته میشوند؟
این پرسش از خود حجاب فراتر میرود – به تعادل بنیادین میان سکولاریسم و سنت فرهنگی مربوط است. و در حالی که حکومت میگوید از دختران در برابر اجبار دفاع میکند، منتقدان پاسخ میدهند که اتریش در واقع از امتیاز نمادهای مسیحی دفاع میکند.
بُعد سیاسی – چرا درست حالا؟
هر کسی که سیاست اتریش را دنبال میکند میداند که مسئلهٔ حجاب همیشه در لحظههایی سر برمیآورد که احزاب حاکم میخواهند قاطعیت خود را در «مسائل ادغام» نشان دهند. ممنوعیت برای دختران تا ۱۴ سال تنها یک اقدام حقوقی نیست – یک پیام سیاسی است. به رأیدهندگان میگوید که دولت «در برابر اسلام سیاسی ایستاده» و «از اطفال محافظت میکند».
اما منتقدان یادآوری میکنند که چنین اقداماتی درست زمانی میآیند که فشار سیاسی زیاد است و اعتماد شهروندان به حکومت کم میشود. بحث حجاب زمینهای روشن و احساسی فراهم میکند: به اندازهٔ کافی جنجالی است که توفان رسانهای به راه بیندازد، و در عین حال در میان بخشی از رأیدهندگان به اندازهٔ کافی محبوب است که سود داشته باشد. به عبارت دیگر: با آنکه حکومت میگوید به فکر دختران است، بسیاری بر این باورند که پیش از هر چیز سخن از حسابوکتاب سیاسی است. ادغام به ابزار کمپاین تبدیل میشود و حجاب – نمادی مناسب برای نشان دادن «مشت آهنین».
واکنش جامعهٔ مسلمانان
جامعهٔ اسلامی اتریش (IGGÖ) به اعلام حکومت با ترکیبی از انتقاد و آمادگی برای گفتوگو واکنش نشان داد. بهویژه سخن وزیر پلاکولم که حجاب را «نشانهٔ گرایشهای افراطی» خوانده بود آنها را نگران کرد. رئیس IGGÖ، اومیت وورال، گفت با این کار «رفاه اطفال برای اقدامات کلی ابزار قرار داده میشود» و هشدار داد که چنین پیامهایی دختران جوان مسلمان را بدنام میکند و اعتماد به حقوق بنیادین مانند آزادی دین را سست میسازد.
در همان حال IGGÖ دست همکاری دراز کرد. وورال وزیر را به گفتوگو با والدین، معلمان و خود دختران دعوت کرد تا صدای آنها شنیده شود. او گفت: «اگر آن سخن ناشیانه بود، توضیح عمومی لازم است – به خاطر احترام و گفتوگوی اجتماعی.»
برای جامعهٔ مسلمانان این مسئله تنها حقوقی نیست، بلکه وجودی است: تعیین میکند جوانان در کشوری که در آن بزرگ میشوند چه احساسی دارند. آیا شهروندانی برابرند – یا یادآوری همیشگی «دیگر بودن»؟
اتریشیهای «درست» و «نادرست»
بحث حجاب در اتریش بسیار فراتر از یک تکه پارچه است. در واقع بحث بر سر این است که حق تعریف آزادی از آنِ کیست: دولت، والدین یا خود دختران. حکومت میگوید از اطفال «محافظت» میکند، منتقدان میگویند آنها را بدنام میکند. دادگاه قانون اساسی بار دیگر باید داوری کند – و تصمیم بگیرد که آیا میتوان چیزی را برای یک دین ممنوع کرد که برای دیگران مجاز میماند.
اما بیرون از دادگاه هم پرسش اصلی باقی است: آیا میتوان ادغام را بر ممنوعیت و جریمه بنا کرد؟
اما بیرون از دادگاه هم پرسش اصلی باقی است: آیا میتوان ادغام را بر ممنوعیت و جریمه بنا کرد؟ یا این کار تنها این پیام را میفرستد که «اتریشی بودن» مرزی دارد – و با آنچه بر سر میگذاری سنجیده میشود؟ پس اگر حجاب داری، تا چه اندازه اجازه داری اتریشی باشی؟ شاید گاهی آن ضربالمثل وینی کمک کند: «Leben und leben lassen» (زندگی کن و بگذار زندگی کنند)...

